Szalom Asz

Szalom Asz (Szalom Asch) urodził się 1 listopada 1880 roku w Kutnie. Był polsko-żydowskim prozaikiem, dramaturgiem i eseistą piszącym w jidysz. Jego ojciec przygotowywał go do roli rabina i uczył Tora; nauczył go także czytania po polsku, niemiecku i rosyjsku. Czytanie ksiąg pieśni Heinego skłoniło go do kontaktów z literaturą nieżydowską i spowodowało konflikt z rodziną i gminą żydowską w wieku 17 lat.

Najpierw pracował jako nauczyciel we wsi pod Kutnem, a następnie przeniósł się do Włocławka, gdzie zarabiał pisząc listy osobom niepiśmiennym. W tym czasie poznawał twórczość Prusa i Tołstoja. Interesował go ruch syjonistyczny; koncentrował się na tematach nacjonalistycznych i odkrywał literaturę jidysz, m.in. Icchaka Lejba Pereca i czasopismo Der Jid. W 1899 roku spotkał Pereca, a w 1900 roku opublikował w Der Jid opowiadanie Mojszełe. Przeniósł się do Warszawy, gdzie zaznał biedy, bo nie mógł nic wydać. W 1902 ukazał się zbiór nowel W złym czasie. Rodzina Asza wyemigrowała wtedy do Ameryki.

Szalom ożenił się z Matyldą, córką swojego przyszłego tłumacza na język polski – Mojszy Szpiry. Mieli trzech synów: Nathana, Mosesa, Johana oraz córkę Ruth. W Krakowie poznał Stanisława Witkiewicza i Stefana Żeromskiego, z którymi zaprzyjaźnił się; w gronie ich przyjaciół znaleźli się także Eliza Orzeszkowa, Maria Dąbrowska oraz malarz Jan Stanisławski. Po wystawieniu w Petersburgu dramatu Sabbatai Ziwi (Czasy Mesjasza) i odniesieniu sukcesu Asz wyjechał do Berlina, gdzie ogromne wrażenie zrobił na nim Kupiec Wenecki; pod wpływem tego dzieła powstał w Kolonii jego najbardziej znany dramat Bóg zemsty. Wywołał on kontrowersje w środowiskach żydowskich, bo bohater prowadził publiczny spór, ale przyniósł autorowi sukces. Dzięki temu stać go było na wyjazd do ziemi przodków – do Palestyny i Egiptu.

W 1908 roku brał udział w konferencji w Czerniowcach. W 1910 roku odwiedził rodzinę w USA. Potem mieszkał w Paryżu. Z chwilą wybuchu I wojny światowej wyjechał znowu do Ameryki. Po wojnie działał w Berlinie i na Litwie, aby w roku 1920 wrócić do Stanów i otrzymać tamtejsze obywatelstwo. W 1925 przyjechał do Europy – do Niemiec, Francji i Polski, odwiedził też ZSRR. 9 listopada 1932 roku za zasługi na polu literatury otrzymał Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski. Od roku 1938 osiadł w USA, gdzie tworzył kolejną trylogię, składającą się z następujących dzieł: Mąż z Nazaretu, Apostoł i Maria, z których pierwsze wywołało ostrą krytykę zarówno wśród chrześcijan, jak i żydów. W 1946 roku powstał Płonący cierń – tom nowel o Holocauście i dramat Narodziny Hitlera.

Szalom Asz ostatnie lata życia spędził w Bat Yam w Izraelu. W 1946 i 1947 był nominowany do Literackiej Nagrody Nobla.